فیلمنامه و انواع آن

نویسنده: بابک حجازی

فیلمنامه در فرهنگ‌های لغت شکل مکتوب فیلم معنا شده که حاوی دستورالعمل‌هایی برای نحوۀ ساخت آن است. در صنعت سرگرمی، فیلمنامه اصطلاحاً برای اشاره به اثر مکتوبی به کار می‌رود که برای یک فیلم سینمایی، فیلم یا سریال تلویزیونی یا بازی رایانه‌ای نوشته شده باشد. این فیلمنامه‌ها شامل حرکات، کنش‌ها، وقایع، توصیفات و دیالوگ‌های بازیگران هستند.

 

فیلمنامه چیست؟

فیلمنامه در فرهنگ‌های لغت شکل مکتوب فیلم معنا شده که حاوی دستورالعمل‌هایی برای نحوۀ ساخت آن است. در صنعت سرگرمی، فیلمنامه اصطلاحاً برای اشاره به اثر مکتوبی به کار می‌رود که برای یک فیلم سینمایی، فیلم یا سریال تلویزیونی یا بازی رایانه‌ای نوشته شده باشد. این فیلمنامه‌ها شامل حرکات، کنش‌ها، وقایع، توصیفات و دیالوگ‌های بازیگران هستند.

فیلمنامه با استفاده از تصاویر و صداهای درهم‌تنیده ـ از قبیل جزئیات بصری کلیدی، کنش‌ها و گفتار شخصیت‌ها، رویدادها و اصوات غیرکلامی ـ داستانی را روایت می‌کند که راجع به یک شخصیت (یا شخصیت‌هایی) است که در مکان و زمان خاصی درگیر ماجرای خاصی می‌شود. این ماجرا که دارای شروع، میان و پایان است، اصولاً با کنش‌ها، تصمیم‌ها و واکنش‌های شخصیت‌ها پیش می‌رود. معمولاً شخصیت اصلی آغازگر ماجرا است و یا اینکه این ماجرا بر او واقع می‌شود.

یک فیلمنامۀ خوب در عین سرگرم کردن مخاطب، او را وادار به واکنش عاطفی نسبت به وقایع و کنش‌های شخصیت‌ها می‌کند و بی‌آنکه به صدور پیام اخلاقی و موعظۀ مخاطب بپردازد، اندیشه‌ها و ارزش‌های خاصی را در پنهان‌ترین گوشه‌های ذهن مخاطب می‌کارد.

 

انواع فیلمنامه بر حسب محتوا

فیلمنامه بر حسب محتوا به دو دستۀ اریژینال و اقتباسی تقسیم می‌شود:

فیلمنامۀ اریژینال: فیلمنامه‌ای است که از هیچ منبع ادبی منتشرشده یا دراماتیک اجرا شدۀ دیگری اقتباس نشده باشد و زاییدۀ خلاقیت نویسنده‌اش باشد.

فیلمنامه اقتباسی: فیلمنامه‌ای است که از یک اثر ادبی منتشرشده یا دراماتیک اجراشدۀ دیگری اقتباس شده باشد. عمده‌ترین منابع اقتباس سینمایی عبارتند از: رمان، نمایشنامه، داستان کوتاه، داستان واقعی، فیلم کوتاه، فیلم بلند، سریال تلویزیونی، بازی رایانه‌ای و ...

 

انواع فیلمنامه بر حسب شکل ظاهری

فیلمنامه بر حسب شکل ظاهری و کاربرد در صنعت سینما به دو دستۀ گمانه‌زن و مخصوص تولید تقسیم می‌شود:

فیلمنامۀ گمانه‌زن: نسخه‌ای از فیلمنامه است که فیلمنامه‌نویس آن را به گمان فروش در آینده می‌نویسد و بابت نگارش آن با کمپانی یا استودیویی تحت قرارداد نیست. این فیلمنامه عاری از اصطلاحات فنی، زوایای دوربین و مواردی از این قبیل است.

فیلمنامۀ مخصوص تولید: که به نسخۀ فیلمبرداری نیز شهرت دارد فقط به منظور تولید نوشته می‌شود. این فیلمنامه‌ها که معمولاً در مرحلۀ پیش‌تولید توسط کارگردان نوشته می‌شوند دارای شمارۀ صحنه، اصطلاحات فنی و زوایای دوربین هستند و معمولاً به نماهای مختلف قابل تقسیم هستند. شمارۀ صفحات در این نوع فیلمنامه ثابت است.

 

 

فرق فیلمنامه با رمان و نمایشنامه

فیلمنامه نسب به رمان شخصیت‌ها و پیرنگ‌های فرعی کمتری دارد و توصیف صحنه‌ها در آن موجز و فقط شامل مواردی است که قابل دیدن و شنیدن باشند.

فیلمنامه نسبت به نمایشنامه مکان‌های وقوع متنوع‌تری دارد، زمان وقوع ماجرای آن فاصلۀ زمانی بیشتری را در برمی‌گیرد و عامل پیشبرد ماجرا در آن نه دیالوگ بلکه کنش‌ها و تصمیمات شخصیت‌ها و رویدادهای داستانی است.

 

شکل ظاهری فیلمنامه

فیلمنامه در صنعت سینما شکل استاندارد خاصی دارد. هر فیلمنامه از یک صفحۀ عنوان و متن فیلمنامه (حدود ۹۰ تا ۱۲۰ صفحه) تشکیل می‌شود. متن فیلمنامه خود متشکل از صحنه‌های فیلمنامه است و به طور معمول هر فیلمنامه دارای ۴۰ تا ۶۰ صحنه است. عناصر تشکیل‌دهندۀ صحنه نیز عبارتند از: «عنوان صحنه»، «توصیف صحنه»، «نام شخصیت»، «راهنمایی داخل پرانتز»، «دیالوگ» و «انتقال».

برای اطلاعات بیشتر راجع به شکل ظاهری فیلمنامه به «راهنمای فشرده فرمت فیلمنامه» مراجعه کنید.

درباره

بابک حجازی، مدیر و مؤسس سایت «فیلم‌نوشت»، دانشجوی رشتۀ زبان و ادبیات انگلیسی در دانشگاه تهران است. او فعالیت خود را با راه‌اندازی سایت «همه چیز درباره فیلمنامه» در ۶ فروردین ۱۳۹۰ آغاز کرد و طی این مدت با جامعه صنفی تهیه‌کنندگان به عنوان فیلمنامه‌خوان همکاری کرد. او که مقالات متعددی را در زمینه فیلمنامه‌نویسی ترجمه یا تالیف کرده است از آبان‌ماه ۱۳۹۴ به مدیریت اجرایی دپارتمان طراحی پروژه جامعه صنفی تهیه‌کنندگان و مدیریت سایت رسمی این تشکل تهیه‌کنندگی ارتقای مقام یافت.