مکاتبه (۲۰۱۶)

نوشته شده توسط هدا عربشاهی

مکاتبه فیلمی محصول سال ۲۰۱۶ ایتالیا به کارگردانی جوزپه تورناتوره است که همانندچهار فیلم پیشین این او؛ «افسانه ۱۹۰۰»، «مالنا»، «سینما پارادیزو» و «بهترین پیشنهاد» داستانی عاشقانه دارد.

مکاتبه؛ در جست‌وجوی منطق فانی‌بودن

مکاتبه (La corrispondenza/ The Correspondence) فیلمی محصول سال ۲۰۱۶ ایتالیا به کارگردانی جوزپه تورناتوره است که همانند چهار فیلم پیشین این او؛ افسانه ۱۹۰۰، مالنا، سینما پارادیزو و بهترین پیشنهاد داستانی عاشقانه دارد. اما تورناتوره این روایت جدید را نه همانند فیلم‌های مالنا، سینما پارادیزو و افسانه ۱۹۰۰ در دوره تاریخی مشخصی بیان می‌کند و نه همانند بهترین پیشنهاد فیلمی بی‌زمان بی‌مکان است، بلکه مکاتبه، به‌سادگی در زمان و مکانی مشخص پیش می‌رود. اما پشت این ظاهر ساده، به‌دلیل پیچیدگی‌هایی انکارناپذیر، مخاطب را تا آخرین دقایق در حالت تعلیق نگه می‌دارد.

در این فیلم، ادوارد (اد) فروم، اخترفیزیکدان و استاد دانشگاه با دختر جوانی به نام ایمی رایان، دانشجوی رشته اخترفیزیک و بدلکار صحنه‌های حادثه‌ای سینما، در ارتباط عاشقانه‌ای است که ششمین سال آن سپری می‌شود. اد به بهانه شرکت در همایش‌‌‌ها و قرارهای کاری به‌مدت سه ماه به خانه ییلاقی‌اش در جزیره سن‌جولیو در شمال ایتالیا می‌رود و درحالی‌که تماس‌های مداوم آنها ازطریق ویدیوچت و ایمیل ادامه دارد، ایمی درطول کنفرانسی باموضوع اخترفیزیک با خبر می‌شود که محبوبش چند روز قبل مرده است. مرگ اد برای ایمی باورکردنی نیست، زیرا همان‌روز نامه‌‌‌ای از او دریافت کرده و حتی زمانی‌که این خبر را می‌شنود، اد ایمیلی برایش فرستاده است. از اینجا به بعد، رابطه این دو شخصیت جنبه‌ای سورئال می‌گیرد.

 

عشق؛ آمیزه‌ای از علم و هنر

ویرجیل اولدمن، شخصیت اصلی فیلم قبلی تورناتوره (بهترین پیشنهاد)، دلال بزرگ آثار هنری با مجموعه‌ای ارزشمند از تابلوهای معروف است که مجذوب بازسازی رباتی مکانیکی مربوط به قرن هجدهم می‌شود. این هم‌پوشانی علم و هنر به شکل دیگری در فیلم مکاتبه و این‌بار به شکل فیزیک و سینما دیده می‌شود. این‌درحالی است که تا پیش‌از این، عاشقانه‌های تورناتوره صرفاً ارتباط مستقیمی با هنر داشتند که در افسانه ۱۹۰۰ به‌شکل موسیقی، در سینما پارادیزو به‌شکل سینما و در مالنا به‌شکل نویسندگی نمایان شده بود. بنابراین، به‌نظر می‌رسد با آغاز دهه دوم قرن بیست‌ویکم، تورناتوره در جست‌وجوی مفهوم به‌روزتری از عشق است که آن را با بالابردن سن شخصیت‌های مرد و افزودن درون‌مایه علم به هنر آن را متجلی می‌کند.

مکاتبه، روی نظریه‌ای در حوزه فیزیک نظری تمرکز می‌کند که تاکنون اثبات نشده است. این مبحث که «نظریه ریسمان» نام دارد، به‌تنهایی یکی از سورئال‌ترین و انتزاعی‌ترین نظریه‌های علم فیزیک به‌شمار می‌رود و به‌‌همین دلیل بارها در سینما به‌ویژه سینمای علمی‌تخیلی و درام‌های تخیلی از آن استفاده شده است. فیلم‌هایی چون «میان‌ستاره‌ای» محصول ۲۰۱۴ آمریکا به کارگردانی کریستوفر نولان، نارنجی محصول ۲۰۱۵ ژاپن به کارگردانی کوجیرو هاشیموتو، دومکانی محصول ۲۰۱۳ ژاپن به کارگردانی ماری آزاتو ازجمله آثاری سینمایی هستند که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم، نظریه ریسمان را دستمایه قرار داده‌اند.

این نظریه که در مفهوم عامه از آن با نام «جهان‌های موازی» یاد می‌شود و مربوط به حوزه فیزیک انرژی‌های بالاست، بیان می‌کند که ماده در بنیادین‌ترین صورت خودش نه به شکل ذره بلکه به شکل ریسمان است و فضایی که ریسمان‌ها در آن حضور دارند دارای چندین بعد است و این ابعاد برخلاف چهار بعد اصلی (جرم، طول، دما، زمان) آن‌قدر کوچک و فشرده‌اند که اگر کسی به‌اندازه کافی در جهت آنها حرکت کند به‌جای اولش بازمی‌گردد و برای آنکه به نقطه اول بازگردد مسافت بسیار کمی را طی می‌کند. اگر هر بعد اضافی از هر ماده را یک جهان در نظر بگیریم، به تعداد هریک از این ابعاد، یک نسخه از ما می‌تواند وجود داشته باشد.

در مکاتبه، اد فروم وقتی به‌دلیل ابتلا به سرطان سلول‌های ستاره‌‌‌شکل مغز، متوجه زمان کوتاه باقیمانده از عمرش می‌شود از این نظریه برای جاودانگی مجازی خودش بهره می‌گیرد و شروع به ضبط‌کردن ویدیوها، نوشتن نامه‌ها و رمزگذاری خاصی برای پست الکترونیکش می‌کند، تا به‌این‌ترتیب، حتی بعد از مرگ هم بتواند ارتباط عاشقانه‌اش را با ایمی حفظ کند و ماجرا را به‌گونه‌ای نشان دهد که به‌نظر برسد ابعاد دیگری از او همچنان زنده‌اند و زندگی می‌کنند.

 

تعلیق فیلم؛ تعلیق تماشاگر

مکاتبه قادر است حتی تماشاگران دائمی و وفادار آثار تورناتوره را تا اواخر فیلم سردرگم کند و از آنها بخواهد مرتب از خودشان بپرسند با چه فیلمی مواجه‌اند؟ آیا این فیلم همانند آثار قدیمی‌تر این کارگردان ایتالیایی از عشقی ناب حرف می‌زند یا همانند بهترین پیشنهاد پای فریبکاری دیگری میان است؟ آیا تورناتوره به آثار سورئال علاقه‌مند شده است؟ یا در نامطمئن‌ترین و فرضی‌ترین حالت ممکن، به ساختن فیلم‌های علمی‌تخیلی روی آورده است؟

شاید بتوان برای این سردرگمی، دو علت اصلی را بیان کرد؛ فیلم قبلی تورناتوره، بهترین پیشنهاد، با پایانی بی‌رحمانه مخاطبانش را در بهت و ناباوری و اندوه به حال خودشان رها کرد و سبب شد آنها برای فیلم‌های بعدی او دست از خوش‌باوری معمول بردارند و تا آخر فیلم جانب احتیاط را برای نتیجه‌گیری حفظ کنند. دلیل دوم، استفاده جدی از نظریه‌ای مربوط به علم فیزیک در فیلمی غیرعلمی است. زیرا همان‌طور که پیشتر ذکر شد این نظریه، بستر نابی برای فیلم‌های علمی‌تخیلی، درام‌های تخیلی، فیلم‌های سورئال و ژانر دلهره است. اما تورناتوره نشان داد که حتی این مبحث عجیب علمی نه‌فقط به‌سادگی می‌تواند در فیلمی واقع‌گرایانه استفاده شود که حتی ظرفیت دارد در فیلمی عاشقانه به‌کار رود.

 

بازگشت امروزی به سبک جدید دولچ

عشق در دو فیلم اخیر این کارگردان ایتالیایی نه مفهومی فیزیکی و انسانی بلکه ماهیتی معنوی و فرانسانی می‌گیرد و تصویری از زن ارائه می‌دهد که نگاهی پساامروزی (پست‌مدرن) از سبک جدید دولچ یا Dolce stil novo یا سبک جدید شیرین است که بین سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۳۱۰ میلادی در بین شاعران ایتالیایی بسیار رواج داشت. در این سبک شعری، شخصیت زن از خالق یک عشق زمینی در وجود مرد به شخصیت یک زن‌فرشته تغییر ماهیت می‌دهد و درواقع زن، به واسطه‌ و میانجی میان مرد و خدا تبدیل می‌شود و این توانایی را به‌دست می‌آورد که آرزوی مرد را برای داشتن قلبی مهربان و ناب و درنهایت رسیدن به قرب الهی محقق کند. درواقع سبک جدید شیرین، مفهومی نو از عشق غیرممکن را شرح می‌دهد که به‌معنی رسیدن به خداست و بنابراین، مفهوم عرفانی رو دنبال می‌کند.

همین عشق به زن‌فرشته در دو فیلم اخیر تورناتوره به‌وضوح نمایان است و به‌همین‌علت مردهای این دو فیلم به‌جای آنکه جوانانی پرشور با عشق‌های زمینی باشند افرادی میانسال‌اند. هرچند در بهترین پیشنهاد به‌دلیل اشتباه در انتخاب زن‌فرشته، این عشق به سرنوشتی تلخ ختم می‌شود.

به‌دلیل همین نگاه پساامروزی به سبک جدید دولچ، اد فروم، دانشمند اخترفیزیکدان، در پایان فیلم با نگاهی مذهبی به مسئله عشق، می‌گوید: «عادلانه نیست که بار اندوه، ترس و حس پوچی را بر دوش بکشیم. مغز بشر هرگز نمی‌تواند ابدیت را درک کند یا حتی عشق را به‌درستی بفهمد. برای هرچیزی منطقی وجود دارد. می‌دانم که در لحظه تولد همه ما از نعمت جاودانگی برخورداریم. پس چرا می‌میریم؟ چون یک‌بار در مسیر وجودیمان، یک اشتباه مرتکب شدیم؛ فقط یک اشتباه. اما همان باعث شد که نعمت جاودانگی را از دست بدهیم.» این‌گونه با رجوع به داستان میوه ممنوعه و رانده‌شدن بشر از بهشت، درباره منطق فانی‌بودنی شرح می‌دهد؛ موضوعی که علم از توضیح آن عاجز است. در ادامه، عشق ابدی‌ازلی انسان به خدا به‌واسطه یک زن‌فرشته را نمادی از جاودانگی‌ای می‌داند که تا آن لحظه، با تکیه بر علم و ازطریق نظریه ریسمان در تلاش برای رسیدن به آن بود.

درباره

هدا عربشاهی، خبرنگار، نویسنده و مترجم ایرانی فارغ‌‌التحصیل رشتۀ مترجمی زبان ایتالیایی از دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال است. او دورۀ آموزش خبرنویسی و گزارش‌نویسی را در باشگاه خبرنگاران جوان و دوره دانش‌افزایی در رشتۀ ادبیات مدرن ایتالیا را در دانشگاه مطالعات میلان ایتالیا گذرانده است. او به زبان‌های ایتالیایی و انگلیسی مسلط بوده و به عنوان مترجم متون علمی و مترجم شفاهی (interpreter) نیز مشغول به فعالیت است. از او دو رمان به نام‌های ‌آنروز خواهد آمد‌ (۱۳۷۸) و ‌زمان منفی‌ (۱۳۸۸) و ترجمۀ کتاب ‌مریخی‌ها خود ما هستیم‌ (۱۳۹۳) نوشتۀ ‌جووانی بینیامی‌ (رئیس کمیته بین‌المللی تحقیقات فضایی و رئیس شورای مشورتی آژانس فضایی اروپا) و سه نمایشنامه کمدی از ایتالو کُنتی منتشر شده است. از فعالیت‌های رسانه‌ای او می‌توان به خبرنگار و مترجم بخش بین‌الملل و علم و فناوری در باشگاه خبرنگاران جوان (۱۳۸۲-۱۳۸۱)، دبیر صفحات بین‌الملل و علم و فناوری روزنامه راه مردم (۱۳۸۴-۱۳۸۳)، دبیر صفحات اقتصاد بین‌الملل و فناوری اطلاعات در هفته‌نامه اقتصاد و مردم (۱۳۸۵)، خبرنگار و مترجم بخش علم و فناوری در خبرگزاری مهر (از ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۱)، فعالیت در ماهنامه و فصلنامه همشهری اقتصاد از سال ۱۳۹۰، مترجم شفاهی زبان ایتالیایی در آژانس‌های زیر نظر اداره رسانه‌های خارجی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از سال ۱۳۹۰، فعالیت در رادیو ایتالیایی معاونت برون‌مرزی صدا و سیما تا سال ۱۳۹۲، نویسنده کارشناس برنامه تخصصی "فتوحات علمی ایران" در رادیو ایتالیایی، نویسنده، پژوهشگر و کارشناس خبری برنامه دیالوگ رادیو نمایش تا سال ۱۳۹۲، عضو تحریریه ماهنامه نجوم از سال ۱۳۹۳، کارشناس برنامه‌ اقتصاد حوالی فرهنگ سال ۱۳۹۴ رادیو اقتصاد،  کارشناس برنامه‌ نمودار رادیو ایران ۱۳۹۴-۱۳۹۵ و دبیرتحریریه ماهنامه دانشمند از ۱۳۹۴